Thị trường lao động Việt Nam: từ xuất khẩu đến nhập khẩu lao động và hướng đi cho chính sách

Trong quá trình chuyển đổi sang một nền kinh tế phát triển hơn, công nhân nước ngoài sẽ giúp lấp đầy những khoảng trống tạm thời của thị trường lao động, trong khi người lao động Việt Nam từng bước chuyển sang những công việc có năng suất và giá trị gia tăng cao hơn.

Sự xuất hiện ngày càng nhiều của lao động phổ thông nước ngoài tại các trung tâm kinh tế trọng điểm của Việt Nam không phải là một hiện tượng mang tính cục bộ hay nhất thời. Đây là chỉ dấu rõ nét cho một bước chuyển dịch cơ cấu mang tính quy luật trong quá trình phát triển kinh tế. Tôi xin phân tích việc chuyển từ một quốc gia thuần đưa người lao động ra nước ngoài sang nhập khẩu lao động là hệ quả tất yếu của sự nâng cấp chuỗi giá trị, sự thay đổi nhân khẩu học và tốc độ tăng trưởng nhanh chóng của hạ tầng quốc gia. Nhận diện đúng bản chất của xu hướng này sẽ giúp các nhà hoạch định chính sách và giới đầu tư định hình lại chiến lược phát triển trong giai đoạn mới.
A. Đặt vấn đề: Dấu mốc của một chu kỳ phát triển mới
Trong nhiều thập kỷ qua, Việt Nam được định vị vững chắc trên bản đồ kinh tế toàn cầu như một quốc gia đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài với quy mô lớn. Tính đến năm 2024, cả nước có hơn 700.000 lao động làm việc theo hợp đồng tại nước ngoài, đóng góp nguồn kiều hối quan trọng từ 3,5 đến 4 tỷ USD mỗi năm. Do đó, hiện tượng hàng trăm lao động từ các quốc gia Nam Á (như Bangladesh) xuất hiện tại các nhà máy, công trường Việt Nam để tham gia các khóa đào tạo pháp luật và an toàn lao động đã tạo ra một sự ngạc nhiên lớn đối với công chúng.
Tuy nhiên, dưới góc nhìn kinh tế học phát triển, hiện tượng này hoàn toàn nằm trong quy luật phân phối và dịch chuyển nguồn lực. Đây không phải là biểu hiện của sự suy yếu, mà ngược lại, là minh chứng cho thấy nền kinh tế Việt Nam đang tiến lên một nấc thang cao hơn, lập lại kịch bản phát triển tương tự như mô hình của Hàn Quốc trong những năm cuối thập niên 1980 – giai đoạn nước này chuyển đổi từ xuất khẩu thợ mỏ, y tá sang nhập khẩu lao động khi thu nhập nội địa gia tăng.

B. Các động lực mang tính cơ cấu thúc đẩy xu hướng nhập khẩu lao động
Sự đảo chiều cán cân cung – cầu lao động tại Việt Nam được thúc đẩy bởi bốn yếu tố cốt lõi mang tính nền tảng:
a/ Thách thức từ xu hướng già hóa dân số: Biến đổi nhân khẩu học là yếu tố khó đảo ngược nhất. Tỷ lệ dân số từ 65 tuổi trở lên của Việt Nam tăng mạnh từ 6,2% (2005) lên mức ước tính 9,5% (2025). Đồng thời, tỷ lệ phụ thuộc tuổi (số trẻ em và người cao tuổi dựa vào 100 người trong độ tuổi lao động) đã tăng từ 43,1% (2013) lên 47,7% (2024). Với quy mô người cao tuổi (trên 60 tuổi) đạt 14,2 triệu người vào năm 2024 và dự kiến chạm mốc 20,9 triệu người vào năm 2034, nguồn cung lao động trẻ gia nhập thị trường hàng năm đang bị thu hẹp đáng kể về mặt cơ học.
b/ Áp lực thu hút FDI và sự cạnh tranh nhân lực gay gắt: Tốc độ giải ngân và mở rộng các nhà máy có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) vượt xa khả năng đáp ứng của thị trường lao động địa phương. Điển hình như tỉnh Bắc Ninh cần tuyển dụng mới tới 230.000 lao động trong năm 2026, tập trung chủ yếu vào ngành điện tử. Khi tỷ lệ lấp đầy vị trí tại các hội chợ việc làm giảm xuống dưới mức 10%, việc dịch chuyển nguồn cung lao động từ các tỉnh lân cận không còn là giải pháp tối ưu. Tuyển dụng lao động nước ngoài trở thành một lựa chọn có tính hợp lý kinh tế cao (economic rationality) đối với các doanh nghiệp.
c/ Sự chuyển dịch thị hiếu nghề nghiệp và nâng cấp chuỗi giá trị: Khi thu nhập bình quân đầu người tăng lên, cấu trúc việc làm của lao động trong nước dịch chuyển sang các khâu có giá trị gia tăng cao hơn hoặc có xu hướng linh hoạt hơn. Sự gia tăng tìm kiếm các công việc tự do (freelancing, gig economy) phản ánh tâm lý từ bỏ các công việc chân tay, nặng nhọc của lực lượng lao động trẻ Việt Nam.
d/ Sự bùng nổ đầu tư cơ sở hạ tầng đại quy mô: Việt Nam đang bước vào giai đoạn then chốt của việc hoàn thiện hệ thống hạ tầng quốc gia. Các siêu dự án như Sân bay Quốc tế Long Thành hay các dự án của các tập đoàn xây dựng lớn (như VinCons) đang tạo ra áp lực cầu cực lớn đối với lao động phổ thông và giám sát công trường. Mặc dù mức lương danh nghĩa đã được đẩy lên rất cao so với mặt bằng chung (từ 530 USD đến hơn 1.700 USD/tháng), các nhà thầu vẫn đối mặt với tình trạng “thắt nút cổ chai” về nguồn cung nhân lực (chẳng hạn dự án Long Thành từng ghi nhận thiếu hụt khoảng 5.500 công nhân).
C. Rào cản thể chế và tính cấp bách của việc điều chỉnh khung pháp lý
Mặc dù nhu cầu thực tế mang tính bức thiết, khuôn khổ pháp lý hiện hành tại Việt Nam chưa hoàn toàn tương thích với trạng thái mới của thị trường lao động.
Theo Bộ luật Lao động năm 2019, các quy định quản lý lao động nước ngoài được thiết kế dựa trên tư duy bảo hộ thị trường việc làm nội địa. Tính đến cuối năm 2025, trong số hơn 162.000 lao động nước ngoài tại Việt Nam, có đến 86,2% là lao động kỹ thuật cao, chuyên gia hoặc nhà quản lý. Khung pháp lý hiện tại cơ bản giới hạn người nước ngoài làm việc ở các vị trí phổ thông mà lao động trong nước có thể đảm nhiệm.
Sự cứng nhắc này vô hình trung đang trở thành một rào cản kỹ thuật kìm hãm đà tăng trưởng của các ngành thâm dụng lao động truyền thống (dệt may, da giày) và đặc biệt là ngành xây dựng hạ tầng – động lực tăng trưởng chính của nền kinh tế giai đoạn hiện nay.
D. Chiến lược đối với các nhà đầu tư và chính sách vĩ mô
Đối với cộng đồng đầu tư quốc tế, thông điệp phát đi từ thị trường lao động Việt Nam vô cùng rõ ràng: Kỷ nguyên của nguồn lao động giá rẻ, dồi dào vô tận đã khép lại. Lợi thế cạnh tranh quốc gia của Việt Nam đang dịch chuyển từ “chi phí thấp” sang “chất lượng, công nghệ và tính liên kết chuỗi”.
Định hướng mang tính chiến lược này đã được thể chế hóa rất rõ tại Nghị quyết số 10 của Bộ Chính trị (ban hành ngày 08/06/2026). Nghị quyết nhấn mạnh việc ưu tiên thu hút dòng vốn FDI chất lượng cao, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và đưa Việt Nam thành điểm đến đầu tư công nghệ hàng đầu khu vực ASEAN vào năm 2030. Mục tiêu vĩ mô là cơ cấu lại nền kinh tế: giảm dần tỷ trọng các ngành gia công, thâm dụng lao động để nhường chỗ cho các ngành công nghệ cao như công nghiệp bán dẫn và kinh tế số.
E. Kết luận và Khuyến nghị giải pháp
Việc nhập khẩu lao động phổ thông không nên nhìn nhận dưới lăng kính tiêu cực như một sự “mất mát cơ hội việc làm” của người bản địa. Ngược lại, đây là công cụ phân bổ nguồn lực hiệu quả để giải quyết các điểm nghẽn tạm thời về mặt cung ứng, đồng thời tạo không gian và thời gian cho lao động trong nước nâng cấp kỹ năng.
Để tối ưu hóa quá trình chuyển dịch này, Chính phủ Việt Nam cần cân nhắc thực hiện hai nhóm giải pháp đồng bộ:
I. Về mặt thể chế: Xây dựng một cơ chế quản lý lao động ngoại quốc linh hoạt theo hạn ngạch (quota) và có điều kiện đối với các ngành nghề, dự án hạ tầng trọng điểm đang thiếu hụt nguồn cung cục bộ; song song với việc thiết lập các tiêu chuẩn tối thiểu về an sinh, quản lý cư trú để đảm bảo ổn định xã hội và không làm giảm mặt bằng tiền lương trong nước.
II. Về mặt chiến lược nhân lực: Đẩy mạnh các chương trình tái đào tạo (retraining) và nâng cao kỹ năng (upskilling) cho người lao động nội địa để họ đón đầu sự chuyển dịch của dòng vốn FDI sang các ngành công nghệ cao, nâng cao năng suất tổng nhân tố (TFP).
Thước đo thành công của nền kinh tế Việt Nam trong thập kỷ tới không nằm ở việc cố gắng duy trì trạng thái thuần đưa lao động ra nước ngoài, mà nằm ở khả năng điều tiết thông minh thị trường lao động để biến áp lực thiếu hụt nhân lực hiện nay thành động lực tự động hóa, tăng năng suất và tiến vào nhóm các quốc gia có thu nhập cao trong tương lai.

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

VI EN 中文